Uzależnienie od alkoholu to nie tylko problem zdrowotny, ale często także społeczny. W sytuacjach, gdy picie staje się zagrożeniem dla innych – rodziny, sąsiadów czy współmieszkańców – państwo może interweniować.
Jednym z narzędzi jest zobowiązanie do leczenia odwykowego, czyli decyzja sądu o obowiązkowym leczeniu osoby uzależnionej. Zobowiązanie do leczenia odwykowego to jeden z instrumentów prawnych mających na celu ochronę społeczeństwa przed skutkami nadużywania alkoholu. Stosowanie tej procedury ma charakter prewencyjny i ochronny – nie służy karaniu osób uzależnionych, lecz ma na celu ochronę ich samych oraz osób z ich otoczenia przed konsekwencjami uzależnienia.
Kiedy można skierować kogoś na przymusowe leczenie odwykowe
Nie każda osoba uzależniona od alkoholu może zostać skierowana na przymusowe leczenie. Sam fakt nadużywania alkoholu nie wystarczy. Aby możliwe było wszczęcie procedury zmierzającej do zobowiązania do leczenia odwykowego, muszą być spełnione dwie zasadnicze przesłanki. Po pierwsze, dana osoba musi nadużywać alkoholu w sposób nadmierny. Po drugie – nadużywanie to musi wywoływać negatywne skutki społeczne. Chodzi tu o sytuacje, w których spożywanie alkoholu prowadzi do naruszania dóbr innych osób lub zakłóca porządek publiczny.
Nie każda uciążliwość spowodowana przez osobę nadużywającą alkoholu będzie spełniać warunek tzw. przesłanki społecznej. Aby można było mówić o zakłócaniu porządku, zachowanie osoby uzależnionej musi oddziaływać na inne osoby i mieć charakter powtarzalny. Może przy tym odbywać się zarówno w przestrzeni publicznej, jak i w prywatnym mieszkaniu, jeśli skutki takiego zachowania dotykają osób trzecich – np. sąsiadów lub współmieszkańców.
Zachowania uzasadniające zastosowanie procedury mogą mieć różny charakter: od agresji fizycznej i słownej, poprzez niszczenie mienia, aż po sytuacje stwarzające zagrożenie dla życia lub zdrowia innych, jak np. nieostrożne obchodzenie się z ogniem w stanie nietrzeźwości. Mogą to być zachowania wręcz noszące cechy przestępstw lub wykroczeń. W praktyce, zobowiązanie do leczenia może dotyczyć osób, które przez swoje zachowanie doprowadzają do rozkładu życia rodzinnego, demoralizacji małoletnich, uchylania się od zaspokajania podstawowych potrzeb rodziny lub systematycznego zakłócania spokoju i porządku publicznego.
Natomiast pojedyncze epizody, utrata orientacji spowodowana alkoholem czy zaniedbywanie higieny nie stanowią samodzielnej podstawy do zobowiązania do leczenia odwykowego. Wymagana jest bowiem pewna systematyczność i uciążliwość działania.
Co jednak istotne, niepełnosprawność lub choroby, które utrudniają lub wręcz uniemożliwiają kontakt z osobą chorą lub uniemożliwiają jej odbycie terapii, nie są podstawą do odmowy przyjęcia wniosku o wszczęcie procedury przez gminną komisję rozwiązywania problemów alkoholowych.
Kto może zgłosić sprawę i jak wygląda procedura
Postępowanie w sprawie zobowiązania do leczenia odwykowego może rozpocząć gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych lub prokurator.
Gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych może wszcząć postępowanie z własnej inicjatywy lub na wniosek innej osoby. Z inicjatywą wszczęcia postępowania może wystąpić każda osoba, która posiada wiedzę o tym, że inna osoba nadużywa alkoholu w sposób powodujący negatywne skutki społeczne. Zgłoszenia dokonuje się pisemnie do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych właściwej dla miejsca zamieszkania lub pobytu osoby, której dotyczy wniosek.
W piśmie należy wskazać dane osoby uzależnionej (imię, nazwisko, adres), a także opisać jej zachowanie i skutki nadużywania alkoholu – w szczególności te, które naruszają spokój domowy, porządek publiczny lub dobro rodziny. Dobrze, aby zgłoszenie zawierało również konkretne przykłady i daty zdarzeń, które potwierdzają powtarzalność problemu. Warto podkreślić, że wnioskodawca nie ponosi żadnych kosztów związanych z procedurą.
Komisja, po otrzymaniu zgłoszenia, w przypadku wstępnego stwierdzenia okoliczności przemawiających za zastosowaniem instytucji przymusowego zobowiązania do leczenia odwykowego, zaprasza osobę wskazaną we wniosku na rozmowę. W razie stwierdzenia faktycznej potrzeby leczenia, komisja kieruje daną osobę na badanie przez biegłych – psychologa i lekarza psychiatrę – wszczynając postępowanie o zobowiązanie do leczenia odwykowego.
Dopiero na podstawie opinii biegłych oraz zebranych informacji komisja może skierować wniosek do sądu o zobowiązanie danej osoby do podjęcia leczenia. To jednak sąd decyduje o ewentualnym zobowiązaniu do leczenia odwykowego – może ono odbywać się zarówno w trybie ambulatoryjnym, jak i stacjonarnym.
Po wydaniu przez sąd prawomocnego orzeczenia o obowiązku poddania się leczeniu odwykowemu, osoba uzależniona otrzymuje wezwanie do dobrowolnego stawienia się w zakładzie leczniczym w wyznaczonym terminie. Jeśli uchyla się od wykonania tego obowiązku, sąd może zarządzić przymusowe doprowadzenie przez Policję.
Należy jednak podkreślić, że samo postępowanie w przedmiocie zobowiązania do leczenia odwykowego nie jest postępowaniem karnym, dlatego gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych nie posiada uprawnienia do wnioskowania o zatrzymanie osoby uzależnionej. Decyzja o zastosowaniu przymusu należy wyłącznie do sądu, a orzeczenie sądu zastępuje zgodę pacjenta na leczenie.
Leczenie odwykowe wobec cudzoziemców
Choć przepisy nie odnoszą się wprost do kwestii obywatelstwa osoby uzależnionej, w praktyce przyjmuje się, że procedura zobowiązania do leczenia odwykowego może obejmować również osoby nieposiadające polskiego obywatelstwa, o ile przebywają one na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Zasadą jest, że leczenie odwykowe jest bezpłatne, niezależnie od statusu ubezpieczeniowego pacjenta. Oznacza to, że także obcokrajowcy mogą korzystać z tego rodzaju świadczeń zdrowotnych. W przypadku braku numeru PESEL, w dokumentacji medycznej wpisuje się numer paszportu lub innego dokumentu potwierdzającego tożsamość.
Postępowanie w sprawie cudzoziemca – tak samo jak w przypadku obywatela polskiego – prowadzi gminna komisja właściwa dla miejsca jego zamieszkania lub stałego pobytu. Jeżeli osoba nie posługuje się językiem polskim, zapewniony powinien zostać udział tłumacza w toku postępowania.
Zobowiązanie do leczenia odwykowego wobec osób małoletnich
Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi nie reguluje wprost sytuacji osób małoletnich, należy więc domniemywać, że procedura zobowiązania do poddania się leczeniu odwykowemu przeznaczona jest dla osób pełnoletnich. Przemawia za tym charakter prawny orzeczenia zobowiązującego do leczenia, którego skutkiem jest brak konieczności uzyskania zgody pacjenta na przyjęcie do zakładu leczniczego – a więc ingerencja w sferę woli danej osoby.
W przypadku osób małoletnich kwestia zgody na udzielenie świadczenia zdrowotnego została odmiennie uregulowana w ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Zgodnie z jej przepisami, w odniesieniu do osoby, która nie ukończyła 16. roku życia, zgodę na podjęcie leczenia wyraża co do zasady przedstawiciel ustawowy lub opiekun faktyczny, zazwyczaj rodzic. W takim przypadku nie wymaga się odrębnej zgody samego małoletniego pacjenta, gdyż zastępuje ją decyzja przedstawiciela ustawowego. Nieco inaczej przedstawia się sytuacja osoby, która ukończyła 16 lat, lecz nie osiągnęła jeszcze pełnoletności. W takim przypadku przepisy wymagają zgody zarówno małoletniego pacjenta, jak i jego przedstawiciela ustawowego. Niemniej jednak, w obu przypadkach małoletni nie posiada pełnej zdolności do samodzielnego wyrażenia zgody bądź odmowy jej udzielenia na leczenie.
W przypadku osób małoletnich, w głównej mierze zastosowanie znajdą zatem przepisy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. W przypadku młodzieży, która wykazuje przejawy demoralizacji lub dopuszcza się czynów karalnych, sąd rodzinny może orzec środki wychowawcze lub lecznicze – w tym skierowanie na terapię uzależnień.
Uzależnienie od alkoholu u osoby nieletniej może być traktowane także jako przejaw demoralizacji i tym samym stanowić podstawę do zastosowania środka wychowawczego lub umieszczenia w zakładzie leczniczym. Właściwy do prowadzenia takiego postępowania jest sąd rodzinny miejsca zamieszkania lub pobytu nieletniego.
Zobowiązanie do leczenia osób ubezwłasnowolnionych
W przypadku osób całkowicie ubezwłasnowolnionych, decyzje dotyczące podjęcia leczenia podejmuje co do zasady ich przedstawiciel ustawowy, czyli opiekun prawny ustanowiony przez sąd. W praktyce oznacza to jednak, że zobowiązanie do leczenia takich osób jest co do zasady bezprzedmiotowe – to bowiem opiekun wyraża zgodę na leczenie w ich imieniu – a to, podobnie, jak w przypadku osób małoletnich, jest sprzeczne z samym charakterem zobowiązania do leczenia odwykowego (z uwagi na brak przymusu).
Odmiennie przedstawia się jednak sytuacja osób częściowo ubezwłasnowolnionych, gdyż osoby te mogą samodzielnie wyrazić zgodę na świadczenia zdrowotne. O ile bowiem poddawanie osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej procedurze zobowiązania do poddania się leczeniu odwykowemu wydaje się zasadniczo bezprzedmiotowe, gdyż zgodę taką wyraża nie osoba ubezwłasnowolniona tylko jej przedstawiciel ustawowy, o tyle w pełni zasadne wydaje się objęcie powyższą procedurą osób ubezwłasnowolnionych częściowo.
Można więc zauważyć, że zobowiązanie do leczenia odwykowego to środek o charakterze wyjątkowym, stosowany wyłącznie wtedy, gdy dobrowolne formy pomocy nie przynoszą efektu, a nadużywanie alkoholu prowadzi do realnych szkód społecznych.
Choć zobowiązanie do leczenia odwykowego może wydawać się środkiem restrykcyjnym, w rzeczywistości jest często ostatnią szansą na przerwanie destrukcyjnego ciągu uzależnienia – zarówno dla samego chorego, jak i jego otoczenia.
Autorką artykułu jest:
Aplikant adwokacki Dominika Gołaska
