Odpowiedzialność rodziców za niedochowanie obowiązków opiekuńczych

Obowiązki opiekuńcze rodziców

Prawa dziecka oraz wiążące się z nimi obowiązki ciążące na rodzicach, na przestrzeni ostatnich dekad stały się coraz częstszym przedmiotem dyskusji oraz regulacji – zapoczątkowanych w szczególności poprzez przyjęcie Konwencji o prawach dziecka. W polskim systemie prawnym ochrona praw dziecka została odgórnie zagwarantowana przez art. 72 Konstytucji RP, który wyraźnie akcentuje rolę państwa zarówno w tworzeniu odpowiedniej legislacji, jak i wskazuje opiekę państwa jako subsydiarną względem opieki rodzicielskiej. Problematyka obejmująca prawa oraz obowiązki rodziców wobec ich dzieci została uregulowana przez Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.).

Obowiązki opiekuńcze rodziców względem dzieci wynikają bezpośrednio z art. 95, art. 96 oraz art. 101 k.r.o. w związku z art. 92 k.r.o., które wyznaczają zakres władzy rodzicielskiej obejmującej wykonywanie pieczy nad dzieckiem i jego majątkiem, wychowanie dziecka oraz zarząd jego majątkiem. 

Rodzice w ramach pełnienia swojej roli, mają za zadanie, a zarazem obowiązek wychowanie dziecka kierując się fundamentalną zasadą prawa rodzinnego – dobrem dziecka. Celem przyświecającym rodzicom oraz opiekunom małoletnich, powinno być dążenie do zaspokojenia ich wszechstronnych potrzeb, ochranianie ich przed możliwym zagrożeniem oraz nawigowanie ich poczynań poprzez opinie i zalecenia przy poszanowaniu należącej się im godności. Zgodnie z art. 48 ust. 1 i art. 53 ust. 3 Konstytucji RP to właśnie rodzice posiadający władzę rodzicielską, mają pierwszeństwo w stosowaniu wobec swoich dzieci wybranych rozwiązań wychowawczych. Pozostawiona jest im dość duża dowolność w zakresie przekazywania własnych przekonań, zasad moralnych czy też wyznania religijnego małoletniemu. Rozwiązanie takie współgra z pozostałymi prawami przyznanymi jednostkom przez Konstytucję RP, natomiast pozostawia także przestrzeń dla szeregu potencjalnych nadużyć możliwych do popełnienia przez rodziców.

Odpowiedzialność rodziców 

Niewłaściwe sprawowanie władzy rodzicielskiej, ze względu na swoje potencjalnie rażące skutki, może wymagać interwencji sądu. Odpowiedzialność rodziców w związku z wykonywaniem przez nich władzy rodzicielskiej dotyczy sytuacji, gdy:

1. rodzice przekroczą swoje uprawnienia w zakresie reprezentacji dziecka lub dopuszczą się zaniedbań wyrządzających szkodę dziecku,

2. rodzice wyrządzą małoletniemu szkodę czynem niedozwolonym,

3. rodzice w związku ze swoim działaniem bądź zaniechaniem dopuszczą do wyrządzenia szkody przez dziecko osobom trzecim.

Odpowiedzialność cywilna 

Pierwszy z wymienionych przypadków odnosi się do sytuacji, gdy rodzic występując w imieniu swojego dziecka nie ma umocowania ustawowego, co prowadzi do nieważności wykonanych przez niego czynności prawnych. Ma to miejsce w wypadku, gdy władza rodzicielska została zawieszona (art. 93 ust. 2 k.r.o.), ograniczona (art. 109 ust. 1 k.r.o) lub pozbawiono jej rodzica (art. 111 k.r.o.), jak i w przypadkach wymienionych w art. 58 oraz art. 107 k.r.o. W wyniku takiego działania rodzice mogą ponieść odpowiedzialność ex contractu (art. 471 k.c.) za wyrządzoną swojemu dziecku szkodę i mogą zostać zobowiązani do jej naprawienia. 

W wypadku drugiej sytuacji, w której rodzice mogą ponieść odpowiedzialność, mówimy o poważnych nadużyciach skutkujących odpowiedzialnością deliktową oraz odpowiedzialnością karną i wykroczeniową (o czym niżej).

Już od momentu poczęcia dziecka, matka może ponosić względem niego odpowiedzialność odszkodowawczą, jeżeli w wyniku spożycia przez nią alkoholu, dziecku została wyrządzona szkoda w postaci jego upośledzenia (art. 4461 k.c.). Rodzice ponoszą także odpowiedzialność deliktową wynikającą z zarządu majątkiem dziecka na jego szkodę oraz w przypadku powstania szkody względem dziecka w wyniku jego karcenia (art. 415 k.c.). 

Odpowiedzialność karna i wykroczeniowa 

Także polskie prawo karne przewiduje odpowiedzialność karną rodziców za brak należytej opieki nad dziećmi prowadzącej do narażenia go na niebezpieczeństwo. Rodzic obejmuje funkcję gwaranta bezpieczeństwa, którego obowiązkiem jest podjęcie możliwie wszelkich działań, które mogą zapobiec negatywnym konsekwencjom dla małoletniego pod jego opieką. Rodzice odpowiadają karnie nie tylko za skutek, będący następstwem niebezpieczeństwa, a nawet za samą sytuację powodującą potencjalne niebezpieczeństwo dla dziecka. 

Tytułem przykładu można wskazać, że pozostawienie dziecka samego w domu lub na ulicy, zwłaszcza poniżej lat 7, może stanowić dla niego narażenie na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Rodzic lub opiekun może za takie zachowanie ponieść odpowiedzialność karną określoną w art. 160 Kodeksu karnego (k.k.).  Rodzic traktowany jest jako gwarant, tj. osoba na której ciąży szczególny obowiązek opieki nad narażonym na niebezpieczeństwo dzieckiem, a w związku z tym poniesie surowszą odpowiedzialność karną za popełnienie przestępstwa typu kwalifikowanego (art. 160 § 2 k.k.), również w sytuacji, gdy działa nieumyślnie. 

Osoby posiadające władzę rodzicielską mogą odpowiadać karnie również za przestępstwo z art. 210 k.k., w sytuacji, gdy wbrew obowiązkowi troszczenia się o małoletniego poniżej lat 15, porzucają taką osobę. Idąc jeszcze dalej, odpowiedzialność karną poniesie również rodzic, który znęca się fizycznie lub psychicznie nad swoim dzieckiem (art. 207 k.k.), rozpija małoletniego (art. 208 k.k.) lub uchyla się od obowiązku alimentacyjnego na rzecz dziecka (art. 209 k.k.).

Rodzice mogą ponieść także odpowiedzialność za wykroczenie z art. 105 Kodeksu wykroczeń (k.w.), który stanowi, że kto przez rażące naruszenie obowiązków wynikających z władzy rodzicielskiej dopuszcza do popełnienia przez nieletniego czynu zabronionego przez ustawę jako przestępstwo, w tym i przestępstwo skarbowe, wykroczenie lub wykroczenie skarbowe i wskazującego na demoralizację nieletniego, podlega karze grzywny albo karze nagany. Zakres tej odpowiedzialności wyznaczany jest poprzez ustalenie czy oraz w jakim stopniu, to właśnie rodzic przyczynił się do demoralizacji małoletniego.

Wśród innych wykroczeń można znaleźć również odpowiedzialność za zostawienie małoletniego do lat 7 w okolicznościach, w których istnieje prawdopodobieństwo wzniecenia przez niego pożaru (art. 82 § 6 k.w.) czy też dopuszczenie przez osobę mającą obowiązek opieki lub nadzoru nad małoletnim do lat 7, do przebywania małoletniego na drodze publicznej lub torach pojazdu szynowego (art. 89 k.w.), jak również dopuszczenie do przebywania małoletniego do lat 7 w okolicznościach niebezpiecznych dla zdrowia człowieka. Także za te wykroczenia przewidziana jest kara grzywny lub nagany.

Trzeba zauważyć, że art. 23 Kodeksu postępowania karnego mówi, że w sprawie o przestępstwo popełnione na szkodę małoletniego, we współdziałaniu z małoletnim lub w okolicznościach, które mogą świadczyć o demoralizacji małoletniego albo o gorszącym wpływie na niego, sąd (a w postępowaniu przygotowawczym prokurator) zawiadamia sąd rodzinny w celu rozważenia środków przewidzianych w przepisach o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. 

Sąd opiekuńczy może m.in. zobowiązać rodziców i małoletnich do pracy z asystentem rodziny, poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego, zarządzić umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej (109 § 2 k.r.o). W wypadku rażącego zaniedbywania obowiązków względem dziecka lub nadużywania władzy rodzicielskiej, możliwe jest również pozbawienie rodziców władzy rodzicielskiej (art. 111 k.r.o.). W mniej znaczących wypadkach, rodzicom udzielana jest pomoc w zakresie poprawy warunków wychowawczych dziecka oraz zostają oni zobowiązani do naprawienia szkód wyrządzonych przez dziecko.

Podsumowanie

Wymienione uregulowania dotyczące odpowiedzialności rodziców za niedochowanie obowiązków opiekuńczych, mają fundamentalne rolę w egzekwowaniu kodeksowego obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodziców i dzieci. W dużym stopniu stosowanie takich zasad odpowiedzialności rodziców, ma na celu nie tylko penalizację ich zachowania i czuwanie nad dobrem dziecka, ale również dostarczenia rodzicom pomocy w wychowaniu dzieci w sposób pozytywnie kształtujący ich osobowość, światopogląd oraz system wartości.