Decyzja o rozwodzie to nie tylko pożegnanie z partnerem, ale często także bolesne rozstanie z majątkiem, gromadzonym latami. Będąc przedsiębiorcą, bez względu na formę prowadzonego przedsiębiorstwa warto zadbać o swoje interesy także na wypadek ewentualnego rozwodu i zawrzeć intercyzę. Co jednak gdy o swoich interesach zaczynamy myśleć dopiero po podjęciu decyzji o rozwodzie? Jak dużo możemy stracić i co zrobić aby ochronić swój majątek? Czy przedsiębiorca, który nie zawarł intercyzy ma szansę na zachowanie majątku, który wypracował samodzielnie?
Obowiązującą zasadą jest, iż z chwilą zawarcia związku małżeńskiego pomiędzy małżonkami powstaje ustrój wspólności małżeńskiej, tzw. wspólność ustawowa. Co to oznacza?
Wspólność majątkowa oznacza, że wszystkie przedmioty majątkowe nabyte w trakcie trwania małżeństwa przez jednego lub oboje małżonków, stają się wspólną własnością.
Do majątku wspólnego małżonków zalicza się m.in.:
- wynagrodzenie za pracę oraz dochody z innej działalności zarobkowej;
- dochody z majątku wspólnego oraz dochody z majątku osobistego małżonka;
- środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków;
Wspólność majątkowa ustaje w następujących sytuacjach:
- rozwodu,
- separacji,
- unieważnienia małżeństwa,
- śmierci jednego z małżonków,
- ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków,
- ogłoszenie upadłości jednego z małżonków,
- ustanowienie przez sąd rozdzielności majątkowej,
- zawarcie umowy majątkowo-małżeńskiej znoszącej ustrój wspólności majątkowej.
Pół na pół
Co do zasady, zgodnie z obowiązującymi przepisami małżonkowie mają prawo do równych udziałów w majątku wspólnym. Oznacza to, że majątek wspólny małżonków będzie podlegał podziałowi po połowie.
Wszystko wydaje się być proste kiedy małżonkowie w jednakowy sposób przyczynili się do powstania ich majątku np. poprzez pracę zarobkową. Sytuacja komplikuje się gdy tylko jeden z małżonków zajmuję się pracą zarobkową lub prowadzeniem przedsiębiorstwa, przez co pomnaża majątek wspólny małżonków. Czy od zasady 50/50 istnieją wyjątki?
Nierówne udziały
Brak zawarcia intercyzy i konieczność podziału majątku często są powodami odwlekania decyzji o rozwodzie. Przedsiębiorca, nad którym ciąży widmo utraty połowy majątku woli pozostawać w fikcyjnym związku małżeńskim, żyjąc w separacji faktycznej. Każdy z małżonków może jednak żądać aby Sąd ustalił nierówne udziały w majątku wspólnym.
Ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym, o którym stanowi art. 43 § 2 k.r.o., jest dopuszczalne w razie łącznego wystąpienia dwóch przesłanek, a mianowicie – przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego w różnym stopniu oraz istnienie ważnych powodów, które uzasadniają ustalenie nierównych udziałów.
Przez przyczynianie się do powstania majątku wspólnego rozumie się całokształt starań każdego z małżonków o założoną rodzinę i zaspokajanie jej potrzeb. Przy ustalaniu udziałów w majątku wspólnym zatem znaczenie mają nie tylko wysokość osiąganych zarobków czy innych przysporzeń majątkowych, istotne znaczenie mają także osobiste starania o wychowanie dzieci czy praca we wspólnym gospodarstwie domowym.
O stopniu przyczynienia nie decyduje w konsekwencji wyłącznie wysokość zarobków lub innych dochodów osiąganych przez małżonków, wykorzystanych na zaspokojenie potrzeb rodziny, lecz użytek, jaki małżonkowie czynią z uzyskiwanych dochodów, czy racjonalnie gospodarują posiadanymi zasobami, w szczególności czy ich nie trwonią.
Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie podkreślił, iż przesłanki ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, tj. ważne powody oraz nierówny stopień przyczynienia się do powstania majątku wspólnego, powinny być badane sekwencyjnie. Sąd rozpoznając wniosek o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym w pierwszej kolejności zweryfikuje czy występują szczególne okoliczności uzasadniające wniesienie takiego wniosku.
Jak rozumieć pojęcie szczególnych okoliczności? Odpowiedzi dostarcza bogate orzecznictwo, które wskazuje, iż są to takie okoliczności, które oceniane z punktu widzenia zasad współżycia społecznego sprzeciwiają się przyznaniu jednemu z małżonków korzyści z tej części majątku wspólnego, do powstania której ten małżonek się nie przyczynił. Za taką przyczynę uznana może być np. nieakceptowana przez drugiego małżonka bierność zawodowa, która nie wynika z potrzeb rodziny (np. konieczności zaopiekowania się małoletnimi dziećmi). Podkreślić także należy, iż nierówny stopień przyczynienia się do powstania majątku wspólnego nie może być uznany za ważny powód, uzasadniający ustalenie nierównych udziałów.
Wystąpienie ważnych powodów nie będzie stanowiło podstawy orzeczenia nierównych udziałów, jeżeli małżonkowie przyczynili się w równym stopniu do jego powstania oraz nawet różny stopień przyczyniania się do powstania majątku nie stanowi podstaw do orzeczenia nierównych udziałów – jeżeli nie wystąpiły szczególne powody.
Separacja?
Małżonkowie, z różnych względów nie zawsze decydują się na rozwód, żyjąc w separacji faktycznej. Decydując się na separację faktyczną, tracimy możliwość bieżącego weryfikowania poczynań w sferze majątkowej, naszego współmałżonka.
Często zdarzają się sytuacje, w których małżonkowie bez wiedzy drugiego z nich zaciągają zobowiązania finansowe, za które finalnie współodpowiedzialność ponosi także drugi z małżonków. Separacja faktyczna nie powoduje także zmian w zakresie majątkowego ustroju łączącego małżonków.
Pozostawanie w separacji samo w sobie nie stanowi o istnieniu ważnych powodów uzasadniających orzeczenie nierównych udziałów w majątku wspólnym. W szczególności separacja nie zostanie uznana za ważny powód, jeżeli z wnioskiem o ustalenie nierównych udziałów występuje małżonek, który do separacji doprowadził. Co jednak gdy separacja trwa latami i oboje małżonkowie w sposób dorozumiany godzą się na nią? Takim problemem zajął się niedawno Sąd Najwyższy, który w orzeczeniu z dnia 18 grudnia 2024 r (I CSK 147/24), wskazał iż: długotrwała separacja, podczas której, za zgodą obojga małżonków, każdy z nich gospodarował samodzielnie i dorabiał się niejako „na własny rachunek”, może być rozumiana jako ważne powody w rozumieniu art. 43 § 2 k.r.o. Sąd Najwyższy podkreślił, iż ważna może być proporcja okresów, w których małżonkowie żyli razem i razem pomnażali swój majątek do okresu separacji faktycznej.
Co istotne Sąd Najwyższy wskazał także, iż nie jest wykluczone orzeczenie nierównych udziałów na korzyść małżonka, który został uznany za winnego rozkładu pożycia małżeńskiego.
Autorką artykułu jest:
Adwokat Karolina Kulikowska-Siewruk, Szef Praktyki Prawa Rodzinnego
