Wszyscy w codziennym życiu doświadczamy sytuacji trudnych, powodujących napięcie, frustrację czy dyskomfort emocjonalny. Na wielu płaszczyznach naszego życia możemy również doświadczać stresu.
Pewien poziom stresu jest nam niezbędny do prawidłowego funkcjonowania. Pozwala on na rozwijanie się, motywuje do działania, chroni przed nudą i znużeniem. Jednak jeżeli optymalny poziom stresu trwa przez długi okres czasu, jest również przyczyną wielu problemów i może prowadzić do poważnych w skutkach zaburzeń. Przewlekły stres jest dużo bardziej szkodliwy od stresu doświadczanego krótkotrwale, nawet bardzo intensywnego. Symptomy stresu są groźne zwłaszcza wtedy, gdy występują w pewnej konstelacji, tworząc grupy objawów stresu i utrzymują się przez dłuższy czas.
Choć definicji stresu jest wiele, najogólniej możemy go określić jako niespecyficzną reakcję naszego organizmu na wszelkie stawiane mu wymagania, a jego możliwości. Stres jest procesem, który rozpoczyna się w sytuacji podejmowanego przez nas wyzwania, lecz by powstał niezbędny jest bodziec, czyli tak zwany stresor. Stresorem mogą być bodźce fizyczne, czynniki zewnętrzne oddziaływujące na nasze ciało, np.: ból, temperatura, choroba lub brak snu. Stresorem mogą być również oddziaływania psychiczne takie jak np.: presja w pracy, konflikty, oczekiwania innych ludzi, lęki, niska samoocena.
Objawy stresu mają różnorodne formy i obejmują reakcje fizyczne, psychiczne, poznawcze, a nawet mogą wpływać na nasze zachowanie. Objawami fizycznymi odczuwanego stresu są bóle głowy, silne napięcie mięśniowe, problemy z trawieniem (bóle brzucha, zaparcia, biegunka), szybsze bicie serca, zwiększona potliwość, ale także odczucia emocjonalne poprzez poczucie lęku, napięcia, niepokoju, zwiększonej drażliwości, czy smutku. W codziennym funkcjonowaniu stres może również wpływać na nasze funkcjonowanie poznawcze poprzez trudności z koncentracją, uwagą i podejmowaniem decyzji. Wpływa także na zachowanie m.in. wycofywanie się społeczne, unikanie, izolowanie się, czy korzystanie z nieadekwatnych form radzenia sobie ze stresem jak alkohol lub narkotyki.
Reakcja na stresor (bodziec) wywołujący poczucie stresu uruchamia mechanizmy radzenia sobie, które mogą być konstruktywne takie jak rozwiązywanie problemów, szukanie rozwiązań, wsparcia, bądź nie konstruktywne na przykład zażywanie leków, substancji psychoaktywnych, hazard.
Powstanie sytuacji stresowej, która jest ekstremalna dla naszego organizmu i psychiki może prowadzić do urazu czyli zdarzenia traumatycznego (traumy). Zatem trauma postrzegana jako sytuacja nagła, przerażająca, budząca panikę, niemożliwa do radzenia sobie dzięki posiadanym mechanizmom obronnym i procesom psychicznym może być jej konsekwencją. Poprzez zdarzenie traumatyczne rozumiemy również narażenie człowieka na poczucie zagrożenia, strach o życie, niepewność, osamotnienie, frustrację i strach przed wyrażaniem swoich potrzeb.
Doświadczenie traumy związane jest z trudnościami w powrocie do funkcjonowania sprzed zdarzenia, czasem składające się na zespół objawów zwanych zburzeniem stresowym pourazowym, są to wydarzenia potencjalnie traumatyczne na przykład takie jak przemoc, wpadek, pożar. Potencjalnie traumatyczne, ponieważ nie u każdego mogą prowadzić do traumy, a jest to zależne od wielu czynników m.in.: naszej odporności psychicznej, wsparcia społecznego, wcześniejszych doświadczeń oraz kontekstu zdarzenia. Owa sytuacja traumatyczna może wywołać ostrą przemijającą reakcje na stres (ASD – Acute Stress Disorder) nazywaną również ostrym zburzeniem stresowym, które powstaje bezpośrednio po doznanym urazie psychicznym i może trwać od kilku dni do czterech tygodni. Ostra przemijająca reakcja na stres uznawana jest także za zaburzenie adaptacyjne, czyli nieprawidłowość powstającą w trakcie przystosowania się do nowej rzeczywistości po doświadczanej traumie psychicznej i fizycznej. To wyraz zakłócenia równowagi psychicznej powstające w odpowiedzi na ciężkie przeżycie lub doświadczenie u osób, nieprzejawiających wcześniej żadnych zaburzeń psychicznych. Do objawów ASD zaliczamy m.in. uczucie oszołomienia, poczucie odrętwienia, złość, gniew, rozpacz, problemy z pamięcią czy uczucie obcości własnej osoby, ciała.
Pojawiające się trudności, brak zasobów związanych z przepracowaniem ostrej przemijającej reakcji na stres (ASD) może doprowadzić do powstania zespołu stresu pourazowego. PTSD (zespół stresu pourazowego) jest złożonym i często chronicznym zaburzeniem. Może powstać u osób o wcześniej dobrej kondycji psychicznej w wyniku ekstremalnie przykrych doświadczeń zewnętrznych, czyli nagłego, smutnego, trudnego doświadczenia życiowego.
By móc potwierdzić wystąpienie zespołu stresu pourazowego niezbędne jest zaistnienie zdarzenia traumatycznego, ponadto musi wystąpić wyraźna zmiana w funkcjonowaniu osoby, która doznała traumy, a jej zachowanie będzie odbiegać od jej funkcjonowania sprzed traumy oraz utrzymywać się dłużej niż jeden miesiąc. Objawami PTSD może być m.in. poczucie irytacji, autoagresja, agresja, nieostrożne i niebezpieczne aktywności, nadmierna czujność, negatywne stany emocjonalne, czy poczucie wyobcowania, izolacja społeczna.
By adekwatnie reagować na doznawany stres, powinniśmy zwracać uwagę na takie czynniki jak odpowiedni odpoczynek, sen, odpowiednia higiena pracy, zadowalające relacje rodzinne, aktywność fizyczna, korzystanie z technik uważności (techniki relaksacyjne) czy joga. To wszystko ma wpływ na sposób redukowania stresu i napięcia w naszym ciele, ale również i w naszej psychice.
Jeśli doświadczyliśmy sytuacji trudnej, traumatycznej warto rozważyć skorzystanie z porady psychologa lub psychoterapeuty by móc przepracować emocjonalnie bolesne dla nas doświadczenie traumatyczne, które mogło wywołać u nas ostrą przemijającą reakcje na stres (ASD) lub zespół stresu pourazowego (PTSD).
Autorką artykułu jest mgr Magdalena Orzechowska-Siara, psycholog kliniczny, kurator społeczny, pedagog
