Zatrudnianie osób niepełnoletnich

O wakacyjnej pracy, czyli zatrudnianie osób niepełnoletnich

Wakacje i wolne od szkoły sprzyjają dążeniom młodych osób ku znalezieniu pierwszej wakacyjnej pracy i spróbowaniu swoich sił w zdobywaniu nowych doświadczeń. Jakie jednak warunki muszą zostać spełnione, by osoba, która nie ukończyła 18 roku życia, mogła legalnie podjąć wakacyjną pracę i jakie prawa jej w tym zakresie przysługują?

Młodociany pracownik

Zgodnie z Kodeksem pracy (dalej: „k.p.”) młodocianym jest osoba, która ukończyła 15 lat, a nie przekroczyła 18 lat (art. 190 § 1 k.p.). Ponadto, aby zatrudnienie młodocianego było możliwe:
• musi mieć on ukończoną ośmioletnią szkołę podstawową,
• a także musi dostarczyć świadectwo lekarskie stwierdzające, że praca danego rodzaju nie zagraża jego zdrowiu.

Młodociany nieposiadający kwalifikacji zawodowych może być zatrudniony tylko w celu przygotowania zawodowego czyli nauki zawodu lub przyuczenia do wykonywania określonej pracy (czyli w istocie są to tzw. praktyki zawodowe). Zatrudnianie młodocianych w innym celu jest możliwe, tylko wówczas gdy prace są określane mianem prac lekkich. Zgodnie z art. 2001 k.p. praca lekka nie może powodować zagrożenia dla życia, zdrowia i rozwoju psychofizycznego młodocianego, a także nie może utrudniać młodocianemu wypełniania obowiązku szkolnego.

Osoba, która nie ukończyła ośmioletniej szkoły podstawowej i która nie ma 15 lat, może być zatrudniona na zasadach określonych dla młodocianych wyłącznie w celu przygotowania zawodowego, w formie przyuczenia do wykonywania określonej pracy.

Osoba, która ukończyła ośmioletnią szkołę podstawową, ale nie ma jeszcze 15 lat, może być zatrudniona na zasadach określonych dla młodocianych w celu przygotowania zawodowego w formie nauki zawodu. Na zatrudnienie takiej osoby musi zgodzić się jej przedstawiciel ustawowy lub opiekun prawny. Ponadto potrzebna jest pozytywna opinia poradni psychologiczno-pedagogicznej.

Nadto, osoby, które ukończyły ośmioletnią szkołą podstawową, ale nie mają 15 lat, mogą być zatrudnione na zasadach określonych dla młodocianych w roku kalendarzowym, w którym kończą 15 lat, na podstawie umów o naukę zawodu, przyuczenie do wykonywania określonej pracy i o wykonywanie prac lekkich.

Niezależnie od zasad zatrudnienia pracowników młodocianych przepisy umożliwiają w pewnych sytuacjach i po spełnieniu określonych warunków zlecenie wykonania pracy lub innych zajęć zarobkowych dziecku przed ukończeniem przez nie 16. roku życia. Dotyczy to działalności kulturalnej, artystycznej, sportowej lub reklamowej. Wymaga to jednak uprzedniej zgody przedstawiciela ustawowego lub opiekuna tego dziecka, a także zezwolenia właściwego inspektora pracy (art. 3045 k.p.).

Obowiązki pracodawcy przy zatrudnianiu małoletnich

Pracodawca jest obowiązany zapewnić młodocianym pracownikom opiekę i pomoc, niezbędną dla ich przystosowania się do właściwego wykonywania pracy. Jest również obowiązany prowadzić ewidencję pracowników młodocianych.

Młodociany podlega obowiązkowym wstępnym badaniom lekarskim przed przyjęciem do pracy, badaniom okresowym oraz kontrolnym w czasie zatrudnienia. Celem badań jest określenie zdolności pracy młodocianego na danym stanowisku, a także ewentualnego wpływu pracy na zdrowie pracownika. Jeżeli lekarz orzeknie, że dana praca zagraża zdrowiu młodocianego, pracodawca jest obowiązany zmienić rodzaj pracy, a gdy nie ma takiej możliwości, niezwłocznie rozwiązać umowę o pracę i wypłacić odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia.

Pracodawca jest obowiązany także przekazać informacje o ryzyku zawodowym, które wiąże się z pracą wykonywaną przez młodocianego, oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami również przedstawicielowi ustawowemu młodocianego.

Trzeba także pamiętać, że pracownik młodociany musi być też zgłoszony do ZUS, a pracodawca ma obowiązek odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne. Wymiar składek oblicza się tak samo, jak w przypadku pełnoletniego pracownika.

Zatrudnianie młodocianych w innym celu niż przygotowanie zawodowe

Z punktu widzenia wakacji, dla większości uczniów interesujące może by jednak zatrudnianie młodocianych w innym celu niż przygotowanie zawodowe. Jak wskazano wyżej, młodociany może być zatrudniony na podstawie umowy o pracę przy wykonywaniu lekkich prac, czyli takich które nie mogą powodować zagrożenia dla życia, zdrowia i rozwoju psychofizycznego młodocianego, a także nie mogą utrudniać młodocianemu wypełniania obowiązku szkolnego. Praca lekka, to praca wykonywana w swobodnym tempie, podczas której ciężar stosowanych narzędzi i transportowanych przedmiotów jest znikomy.

Wykaz prac lekkich określa sam pracodawca, uzgadniając uprzednio jego treść z lekarzem wykonującym zadania służby medycyny pracy. Warunkiem wprowadzenia wykazu jest ponadto zatwierdzenie go przez właściwego inspektora pracy. Trzeba także pamiętać, że nie wolno zatrudniać młodocianych przy pracach wzbronionych, których wykaz ustala w drodze rozporządzenia Rada Ministrów (m.in. prace polegające wyłącznie na podnoszeniu, przenoszeniu i przewożeniu ciężarów oraz prace wymagające powtarzania dużej liczby jednorodnych ruchów; prace wymagające stale wymuszonej i niewygodnej pozycji ciała – np. w pozycji pochylonej lub w przysiadzie, w pozycji leżącej, na kolanach; prace w narażeniu na szkodliwe działanie czynników chemicznych, pyłowych, fizycznych i biologicznych).

W przypadku zatrudnienia młodocianego przy pracach lekkich na umowę o pracę nie jest wymagana zgoda rodziców lub opiekunów prawnych.
Z młodocianym może być również zawarta umowa cywilnoprawna, na przykład umowa zlecenia czy umowa o dzieło. Jednak zgodę na jej zawarcie musi wyrazić opiekun prawny (np. rodzic), a faktyczne warunki wykonywania tej umowy nie mogą odpowiadać warunkom charakterystycznym dla stosunku pracy.

Czas pracy

Pracodawca ustala wymiar i rozkład czasu pracy młodocianego zatrudnionego przy lekkiej pracy, uwzględniając tygodniową liczbę godzin nauki wynikającą z programu nauczania, a także z rozkładu zajęć szkolnych młodocianego. Tygodniowy wymiar czasu pracy młodocianego w okresie odbywania zajęć szkolnych nie może przekraczać 12 godzin. W dniu uczestniczenia w zajęciach szkolnych wymiar czasu pracy młodocianego nie może przekraczać 2 godzin.

Z kolei wymiar czasu pracy młodocianego w okresie ferii (wakacji) szkolnych nie może przekraczać 7 godzin na dobę i 35 godzin w tygodniu. Dobowy wymiar czasu pracy młodocianego w wieku do 16 lat nie może jednak przekraczać 6 godzin. A jeżeli dobowy wymiar czasu pracy młodocianego jest dłuższy niż 4,5 godziny, pracodawca jest obowiązany wprowadzić przerwę w pracy trwającą nieprzerwanie 30 minut, wliczaną do czasu pracy.

Wypoczynek dobowy młodocianych w odpowiednim wymiarze gwarantowany jest przez zakaz zatrudniania w porze nocnej (22:00-6:00) oraz w godzinach nadliczbowych, a także co najmniej 14-godzinną nieprzerwaną obowiązkową przerwę w pracy obejmującą porę nocną. Pora nocna dla osób, które nie ukończyły 15 lat rozpoczyna się o godzinie 20.00. W każdym tygodniu młodociany ma ponadto prawo do co najmniej 48-godzinnego nieprzerwanego okresu odpoczynku obejmującego niedzielę.

Powyższe wymiary czasu pracy obowiązują także w przypadku, gdy młodociany jest zatrudniony u więcej niż jednego pracodawcy. Przed nawiązaniem stosunku pracy pracodawca ma obowiązek uzyskania od młodocianego oświadczenia o zatrudnieniu albo o niepozostawaniu w zatrudnieniu u innego pracodawcy.

Urlop

Młodociany uzyskuje z upływem 6 miesięcy od rozpoczęcia pierwszej pracy prawo do urlopu w wymiarze 12 dni roboczych. Z upływem roku pracy młodociany uzyskuje prawo do urlopu w wymiarze 26 dni roboczych. Jednak w roku kalendarzowym, w którym kończy on 18 lat, ma prawo do urlopu w wymiarze 20 dni roboczych, jeżeli prawo do urlopu uzyskał przed ukończeniem 18 lat. Pracownikowi nieletniemu uczęszczającemu do szkoły należy udzielić urlopu w okresie ferii/wakacji szkolnych.

Rodzaje prac wykonywanych przez pracowników młodocianych

Wśród rodzajów prac, które najczęściej i najchętniej wykonywane są w okresie wakacyjnym przez osoby młodociane znajdują się:
• praca sezonowa przy zbiorze warzyw i owoców,
• praca w gastronomii,
• rozdawanie ulotek,
• praca jako hostessa przy promowaniu produktów lub usług danej firmy,
• statystowanie w filmach, serialach, reklamach,
• praca w call center.

Młodzi pracownicy muszą zdawać sobie sprawę z tego, że ich podstawowym obowiązkiem jest nauka aż do momentu ukończenia 18-tego roku życia. Praca niepełnoletnich osób nie może więc w żaden sposób kolidować z ich nauką oraz utrudniać im wykonywania obowiązku szkolnego. Stąd to właśnie wakacje są dobrym momentem na wypróbowanie swoich sił na rynku pracy.